آشنایی

در قرن اول اسلام، اثرى از گرایشهاى صوفیگرى در محیط اسلامى دیده نمى شود. از قرن دوم که اسلام گسترش زیادى پیدا کرد و به دنبال آن علوم و تمدنهاى بیگانه از طریق ترجمه به محیطهاى اسلامى راه یافت، مترجمین که خود داراى گرایشهاى خاصى بودند، در انتقال تصوف به محیطهاى اسلامى سهم فراوانى داشتند. اصولًا در این قرن (قرن دوم هجرى) و آغاز قرن سوم که «بنى عباس» سخت بر نشر علوم دیگران، و ترجمه آنها به زبان عربى تلاش مى کردند، بازار مذاهب و فرقه هاى گونان رونق گرفت و از جمله، مسلک تصوف تدریجاً در میان مسلمین نفوذ پیدا کرد.

اصول عقاید و گفتار صوفیه

اصول گفتار و ریشه عقاید این جمعیت را مى‏توان در چهار چیز خلاصه کرد:

۱ تعلیماتى که از مؤسسین این مسلک، هندوها یاشامیها یا غیر آنها دست به دست به آنها رسیده است.
۲ قسمتى از مطالب و معارف یونان قدیم که پس از ترجمه کتب آنها به زیان عربى و نشر آن در میان مسلمین به آن ممزوج شده است، از «سر جان ملکم انگلیسى» نقل شده که در کتاب تاریخ خود مى نویسد: «اعاظم این سلسله» «صوفیه» با اقوال ارسطو و افلاطون آشنایى تمام دارند، و در کتب معروفه ایشان نقل قول افلاطون بسیار است تا آنجا که مى گوید اگر شرح حال و آراء فیثاغورث به فارسى ترجمه شود به عینه شرح حال و عقاید یکى از اولیاء صوفیه به خرج خواهد رفت، افسانه دخول وى در اسرار الوهیت و استغراق وى در افکار و خوارق عادت و میل کلى خاطر او به موسیقى و وضع آموختنش مریدان را و تحمل مشاقى که کرد و نوعى که فوتش اتفاق افتاد، همه، بدون کم و بیش، شرح حال یکى از اعاظم متصوفه است».
۳ یک رشته ذوقیات و شعریات که به مرور زمان از طرف صاحبان ذوق شعرى و عرفانى ابداع و با دو قسمت سابق آمیخته شده است و به همین جهت است که بسیارى اوقات، مدرک پاره اى از سخنان ایشان فقط یک مطلب شعرى (به اصطلاح اهل منطق) و یا یک بیت شعر است
۴ قسمتى از معارف و حقائق اسلامى که تا حدى با اصول سه گانه سابقه نزدیک و یا قابل نزدیک کردن و تأویل کردن بوده است.

صوفیه چه کسانی و چه عقایدی دارند

فرقه‏هاى مختلفى دارند و نمى‏شود درباره همه آنها یکسان قضاوت کرد بلى اگر منظور از درویش‏گرى، صرف ذکر گفتن و عبادت و اظهار ارادت به حضرت على (ع) باشد وانحرافى در اعتقادات (مخصوصا توحید و معاد) وجود نداشته باشد و از نظر عملى هم خود را سربار مردم نگردانند و پایبند به انجام واجبات و ترک محرمات باشند این نه تنها بد نیست، بلکه بسیار عالى نیز مى‏باشد.
امام خمینى (ره) نیز فرمودند: «اگر اهل حق (گروهى از دراویش) مى‏گویند على حق است پس ما هم اهل حق هستیم» ولى آنچه اهمیت دارد این است که مسأله به اینجا ختم نمى‏شود زیرا انحرافات اعتقادى فراوانى در بین آنها وجود دارد. به عنوان مثال گروهى از آنها ذکر مى‏گویند ولى نماز نمى‏خوانند و مى‏گویند انسان مى‏تواند به جایى برسد که نیازى به شریعت نداشته باشد و گروهى دیگر حضرت على (ع) را خدا مى‏دانند و گروهى هم مى‏گویندحضرت على (ع) خدا نیست ولى مخلوق هم نیست و به جاى روزه ماه رمضان فقط سه روز روزه مى‏گیرند و که همه اینها مخالف صریح آیات قرآن وادله معتبر شرعى است.
علاوه این که ما چیزى در اسلام به عنوان درویش‏گرى نداریم و نفس تفرقه انداختن بین مسلمان و درست کردن فرقه‏هاى متعدد کار صحیحى نیست.
البته ممکن است، شخص خاصى از دراویش، هیچ یک از اشکالات ذکر شده را نداشته باشد و مقید به اصول و فروع دین باشد که در واقع خارج از آن مسلک خواهد بود.
در خصوص راهنمائى براى شناخت گروه صوفیه و راهکارهاى مقابله با آن ابتداءً باید این نکته را یادآور شوم که براى این که ما یک اندیشه و مکتبى را قبول و یا رد کرده و با آن مقابله کنیم ابتداءً باید حقیقت آن اندیشه و مکتب را خوب بفهمیم و در مرحله بعد به نقادى عقل گذارده و اینکه آیا با ضروریات علمى و عقلى منافات دارد یا خیر و در مرحله سوم شخص صاحب مکتب و دین باید ملاحظه کند که این اندیشه و مکتب آیا با حقایق قطعى دینش همخوانى و سازگارى دارد یا خیر؟
بررسى مکتب تصوف هم از این قاعده مستثنى نیست. لهذا باید در مرحله اول تعریفى از این مکتب ارائه کنیم. درباره طریقه تصوف که تقریباً از قرن دوم به صورت یک مسلک معینى درآمده و تا قرن هفتم رو به تکامل بوده و قرنهاى ۷ و ۸ اوج این مکتب است و از قرن نه تاکنون رو به نزول و انحطاط داشته ما اگر نگوییم که تعریفش غیرممکن است باید اعتراف کرد که بسیار مشکل است. که در روشن شدن این مطلب کافى است که بدانیم که ابوالمنصور بغدادى حدود ۱۰۰۰ تعریف درباره تصوف جمع آورى کرده، (تاریخ تصوف، دکتر مهدیزاده، ص ۴ (و علت این مطلب این است که در تصوف در طول تاریخ دگرگونى هاى بسیار زیادى حاصل شده که تصوف در اسلام از زهد ابتدائى شروع تا اوج عرفان که امروزه بعضى عرفان را تکامل یافته تصوف مى دانند علاوه بر اینکه در هر دوره در تصوف فرقه هاى گوناگون که حتى گاه در مقابل هم بودند پیدا شده اند که همین مکاتب متعدد گاه متضاد نشان مى دهد که تصوف واقعاً داراى چهارچوب منظم و قابل تعریف نیست و رد کردن آن بصورت مطلق و یا قبول کردنش بنحو مطلق درست نیست لهذا باید آراء و عقاید فرقه خاصى از صوفیه را که ما شخصاً با آن مواجه هستیم مورد شناخت قرار دهیم تا بتوانیم بصورت مستدل قبول یا رد کنیم.
ولى با تأمل و کنجکاوى در آثار و نوشته هاى صوفیه اشاره به دو نوع مطلب بر مى خوریم: ۱. مطالب ساده و در خور مطالعه و احیاناً سودمند که از مذاهب و ادیان و اندیشه هاى مختلف چه از اسلام، مسیحیت، بودا، خسروانى، زردشت و افلاطون و دیگران گرفته اند.
۲. مطالبى نادرست و نابخردانه و خرافات آشکار و مطالب ضد دین و عقل و ادعاهاى عجیب و غریب که گاه به خواب پریشان بیشتر شباهت دارد مانند معراج نامه بایزید بسطامى، شطحیات حلاج، دعاوى ابن عربى و کرامات شیخ احمد جامى که بسیارى از این مفاهیم در صورتى که به ظاهر آن اخذ کنیم با قرآن و حدیث و حتى عقل در تضاد هستند.
و واضح است که با این چند سطر جواب نمى تواند فرقه ها و عقاید و آداب و رسوم مصوفه را بیان کرد. لهذا براى این که شما برادر عزیز به
صورت کامل پى به حقیقت این فرقه ببرید، به منابعى مانند تاریخ تصوف در اسلام تألیف دکتر قاسم غنى کتاب جلوه حق، تألیف آیت الله مکارم شیرازى و یا کتاب تلبیس ابلیس عبدالرحمن جوزى و ریشه هاى عرفان در قرآن، نوشته داریوش احمدى و یا منایع دیگر مراجعه فرمائید.
با این حال به صورت مختصر بعضى کلیات که تقریباً مورد قبول فرق گوناگون تصوف است را ذکر مى کنیم و قضاوت را به خود شما دانشجوى عزیز وا مى گذاریم.
یکى از ویژگیهاى این فرقه که همه محققین به آن اعتراف کرده اند التقاطى بودن این مکتب است. بدین معنا که مبانى خود را از ادیان و مذاهب و اندیشه هاى گوناگون مانند اسلام، مسیحیت، هندو، بودا، زردشت گرفته و از مزج اینها تصوف ایجاد شده که همین التقاطى بودن باعث ایجاد تضادهاى در درون این مکتب شده، (جلوه حق، آیت الله مکارم شیرازى، ص ۲۴ (و اینکه بعضى دعاوى آنها با عقل و بعضى با دین و بعضى با هر دو در تضاد باشد که به مواردى اشاره مى کنیم.
این مخالفت با علم و دانش و امورى از علم و مدرسه و اینکه بشوى اوراق دفتر اگر در مدرس مائى چنانچه جنید بغدادى که از بزرگترین مشایخ تصوف است مى گوید: خواندن و نوشتن سبب پراکندگى اندیشه صوفى مى شود، (آثار ادبى صوفیه، دکتر قاسم غنى، ص ۵۰۶ (و شیخ عطار در حالات بشر حافى که از عرفاى بزرگ است نقل مى کنند که هفت صندوق از کتب حدیث داشت که همه را زیر خاک پنهان کرد، (تذکره الاولیاء، جلد ۱۱، ص ۱۰۸ (. و بگونه اى تعلیم و تعلم بین آنها زشت بود که بدست گرفتن قلم را ننگ مى دانستند، (نقد العلم و العلماء، ص ۳۱۷ (.

ب: شکستن حریم احکام دین

که در زمینه هاى گوناگون احکام صریح و قطعى اسلام را زیر پا مى نهند. مانند ترک نماز، رقص و سماع، ترک ازدواج، ریاضت کشیهاى سخت عزلت و گوشه نشینى، ایجاد خانقاه، خرقه پوشى، خرد کردن شخصیت خود، در کتاب اسرار التوحید در حالات ابو سعید ابوالخیر که از بزرگان صوفیه است نوشته شده روزى بعد از دعوت به مهمانى سماع کردند و شیخ ما را حالتى پدید آمد مؤذن بانگ نماز ظهر گفت و شیخ همچنان در حال بود و جمع در وجد و رقص مى کردند. امام محمد قاینى (میزبان) گفت وقت نماز است شیخ گفت ما در نمازیم و همچنان در رقص بود امام ایشان را بگذاشت و در نماز شد. در ریاضت کشیهاى ایشان درباره ابوبکر شبلى از بزرگان صوفیه نقل شده به اول که به مجاهده دست بر گرفت سالهاى دراز نمک در چشم کشیدى تا در خواب نشود و گویند که هفت من نمک در چشم کرده بود، (تذکره الاولیاء، شیخ قربه الدین عطار، جلد ۲، ص ۱۶۴ (و داستان معروف لص (دزد) حمام که غزالى از یکى از شیوخ بنام ابن کزینى نقل مى کند که: من زمانى وارد یکى از مناطق شدم و در آنجا حسن سابقه اى پیدا کردم. براى نجات از این حسن شهرت روزى به گرمابه اى رفتم و لباس گرانبهائى را دزدیده از گرمابه خارج شدم مردم دویدند مرا گرفته جامعه هاى گرانبها از من برکندند پس از این واقعه در میان مردم به دزد حمام مشهور شدم و به این وسیله نفس من راحت شد و غزالى هم این عمل را تأیید کرده که باعث تعجب دانشمند بزرگ ابن جوزى شده که مى گوید آیا هیچ راهى صحیح براى اصلاحى قلب نبود که به این گونه امور بپردازند و آیا رواست که مسلمان بر خود نام دزد نهد. که باید گفت این نهایت شکستن حریم احکام دین است اما از نظر دین حکم این گروه چیست کتابهایى در این زمینه نوشته شده و به جمع آورى روایاتى که درباره صوفیه وارد شده پرداخته اند که از همه مهمتر ۲ کتاب است یکى کتاب حدیقه الشیعه محقق اردبیلى و یکى کتاب الاثنى عشریه شیخ حر عاملى که هر ۲ از دانشمندان بسیار معروف شیعه هستند. براى نمونه فقط یک حدیث معتبر و صحیح که در هر ۲ کتاب ذکر شده بسنده مى کنیم.
بزنطى و اسماعیل ابن بزیع از امام رضا (ع) نقل مى کنند، قال على ابن موسى (ع) من ذکر عنده الصوفیه و لم ینکرهم بلسانه و قلبه فلیس منا و من انکرهم فکانما جاهد الکفار بین یدى رسول الله (ص)، امام رضا (ع) فرمود هر کس در نزد او از صوفیه
ذکرى بشود و به زبان و دل ایشان را انکار ننماید چنین کسى از ما نیست و هر کسى صوفیه را انکار کرد مانند کسى است که در راه خدا و در حضور رسول خدا (ص) جهاد کرده باشد، (الاثنى عشریه، شیخ حر عاملى، ص ۳۲ و حدیقه الشیعه، محقق اردبیلى، ص ۵۶۳ (.
که به خاطر این روایات و بعضى دعاوى بزرگان این گروه و فتاواى خاص آنها معمولًا علماء و فقهاء شیعه با این فرقه مخالفت کرده و به ابطال عقاید آنان پرداخته اند و در رد عقاید آنان کتاب نوشته اند.
مانند آیت الله مکارم شیرازى و آیت الله شیخ حر عاملى و محقق اردبیلى و که بعضى از ادعاهاى بزرگان این گروه را براى نمونه ذکر مى کنیم: درباره بایزد بسطامى که در میان صوفیه مقام فوق العاده اى دارد بطورى که او را سلطان العارفین ملقب کرده اند نقل شده روزى مردى پیش او آمد بایزید گفت: کجا مى روى؟ گفت به حج خانه خدا گفت چه دارى گفت دویست درهم. گفت: آن را بمن بده که صاحب عیالم و هفت بار دور یمن بگرد و باز گرد که حج تو همین است
و بالا تر از این شیخ عطار نقل مى کند. که بایزد را گفتند روز قیامت که مى شود مردم در زیر لواى محمد (ص)، جمع مى شوند گفت به خدا قسم که لواى و پرچم من از لواى محمد بزرگتر است، (تذکره الاولیاء، ج ۲، ص ۱۱۲ (. و جمله ما اعظم شأنى که فقط در حق خداوند متعال سزاوار است گفته شود همیشه ورد زبان او بوده به این معنا که چه مقامم بالا است و صدها نمونه از این قبیل کفریات از این شخص که به عقیده خود صوفیها بعنوان بزرگترین صوفى مطرح شده داریم. لهذا برادر عزیز گرچه ممکن است بعضى گفته هاى آنها هم خوب و درست باشد ولى غالب مطالب آنها مخالف با عقل و دین و شریعت است و آگاهى پیدا کردن به همین موارد بهترین راهکار براى مقابله با آنهاست.
انشاء الله که در شناخت حق و ابلاغ آن و در مقابله با اندیشه هاى باطل موفق باشید

جلوه حق، حضرت آیت الله مکارم شیرازى

به نقل از سایت تبیان